نویسنده پس از آنكه از قول مولانا و محی الدین عربی می آورد كه هر كس عشق را تعریف كند ، آن را نشناخته است ، تعریف مرحوم دهخدا از عشق را آورده و نهایتا سخن سهروردی را نقل می كند كه عشق افراط الحب ( محبت شدید ) است . نكتة مهمی كه در ارتباط عاشقانه بین دختر و پسر مفید و قابل توجه است اینكه از نگاه ابن مسكویه رازی ، عشق افراط در محبت است و از دوستی خاص تر و محدودتر است و عشق جز بین دو نفر امكان ندارد .


اما عشق از سویی « شیفتگی » كه محبت شدید اما یك طرفه است متمایز است و از سویی دیگر : عشق از « هوس » كه ترابط بین افراد فراوان است ، متمایز می شود . كلام و نگاه عاشقانه ، صادقانه و خالصانه است اما كلام و نگاه هوس آلود مبتنی بر دروغ ، ریا و نفاق است . محور عشق ، دگر خواهی است و محور و مدار هوس ، خودخواهی و ...

در این مقاله بدون بحث از حسن و قبح عشق ، عشق در معنای محبت شدید بین دو فرد بعنوان یك واقعیت ( Fact ) بیرونی و برخی ابعاد و اوصاف و شرایط آن مورد توجه و بحث قرار می گیرد .



ب ) اقسام عشق



عشق در یك معنا به دو قسم حقیقی و مجازی تقسیم می شود . در عشق حقیقی ، محبوب خداوند و صفات و افعال اوست و لكن در عشق مجازی محبوب و معشوق ، ظواهر دنیوی است و رابطة عاشقانة دختر و پسر نیز از اقسام عشق مجازی و از مصادیق عشق زمینی محسوب می گردد.



از نگاهـی دیگر مجموعة روابط عاشقانة زن و مرد در چهار شكـل « عشق مرد به مرد ، مرد به زن ، زن به زن ، زن به مـرد » خلاصـه می شود . در روابط دختر و پسر یك شكل ( یعنی عاشق پسر و معشوق دختر ) بسیار كثیرالمصداق تر و متدوال تر است ، زیرا ؛



اولا : زن از مرد و به تبع آن دختران از پسران زیباترند و زیبایی نیز عشق آفرین است . از آنجا كه زنان و دختران در مقایسه با مردان و پسران عموما و غالبا زیباترند و در نتیجه مجذوب ، محبوب و معشوق پسران واقع می شوند .



ثانیا : شاید در فلسفة چنین زیبایی برای دختران در مقابل پسران بتوان گفت كه خالق آدمیان ، از آن رو جنسی را بر جنس دیگر ترجیح داد كه تـوازن بین این دو جنس در بعد « جسمـی» برقرار گردد . اگر آدمـیان دارای سه بعد « قلب و دل » ، « عقـل » و « جسم » اند ، غالبا پسران از دختران در حوزة جسمی نیرومند تر و قوی ترند ، اما زیباتر بودن دختران از پسران باعث می شود كه پسران با همة قدرت ، ادعا و... اسیر دختران شوند و در روابط عاشقانه برای آنها فداكاری كنند ...



ثالثا : هویت جنسی دختر و پسر همسان نیست ( گر چه هویت انسانی برابر دارند ) و چون دختران زیباترند ، اگر زیبایی های خود را نابجا عرضه كنند ، هم ارزان فروخته می شوند و هم ممكن است برایشان خطرساز باشد . از این رو پوشش برای دختران جوان و مؤمنه توصیه شده است و فلسفة حكم حجاب و پوشش را باید در زیبایی دختران نسبت به پسران دید.



رابعا : از آنجا كه عشق و زیبایی قرین یكدیگرند و نیز دختران مظهر و نماد زیبایی اند ، از این رو حتی در توصیف و بیان زیبایی معشوق حقیقی نیز از ویژگی های زنان و دختران ( چشم ، ابرو ، لب ، خال ، زلف ، گیسو و ... ) بهره برده اند .

كتمان یا اعلان عشق



در احادیث شیعی « كتمان عشق » مورد توجه قرار گرفته و آمده است : آنكه عاشق گردد ، پس آن را كتمان كند و عفیف بماند و بمیرد ، شهید است . و یا : كسی كه عاشق شود و آن را كتمان كند و عفیف بماند و صبر كند ، غفران خدا برای اوست و او را داخل بهشت می كند.



چند نكته از احادیث فوق قابل استنتاج است :

1) تعبیر عف یعنی عفیف و پاك بودن عشق ، مربوط به عشق مجازی است و عشق حقیقی آلوده و غیر عفیف نمی تواند باشد . پس مراد از عشق در این روایات ، حداقل عشق مجازی نیز هست .



2) این احادیث تصریح ندارند كه عاشق ، عشق را از چه كسانی مخفی دارد . پاسخ صحیح تر آن است كه فرد عاشق ، عشق خود را نه از معشوق ، بلكه نسبت به دیگران كتمان كند و بپوشاند و پرده دری نكند . این تلقی از آن رو اهمیت دارد كه عشق را معارض نیك نامی و قرین با پرده دری می دانند . به قول حافظ :



 ای دل اندر عاشقی تو نام نیكو ترك كن          كه ابتدای عشق رسوایی و بدنامی است آن



و به قول سعدی :       سعدیا دور نیك نامی رفت                نوبت عاشقی است یك چندی



3) تأكیـد برعشق كتمان شده و قرین با عفاف برای كسب بالاترین درجه و مقام ( رسیدن به مقام شهادت ) ، به معنای مراتب پائین تر و كم امتیاز تر عشق مجازی نیست ، مثلا اگر عاشقی با رعایت عفاف ، در رعایت شرط كتمان كاملا موفق نباشد ، گر چه اجر شهید ندارد ، اما معلوم نیست این عشق را بتوان مطرود و مذموم تلقی نمود.



4) گاهی شكل ظهور و محمل تجلی عشق برای رعایت عشق ، محمل های موجه و مقبول است . مثلا در عین اینكه دختر و پسری سوزها و گدازها ، بی خوابی ها ، آتش ها و .. را واجدند ، اما این معاشقه بین آنها در قالب كار اداری ، علمی ـ پژوهشی ، فعالیت های اجتماعی و… ظهور و نمود پیدا می كند .



5) علاوه بر دو راه « بی عشقـی و نیك نامی » و « عاشقی و رسوایی و بدنامی » می توان گـروه و گزینة سومی فرض نمـود كه هم عاشق اند و هم با كتمان سر ، نیك نام و سالم می مانند . این نگاه به عشق چقدر با روابط ناسالم هوس آلود كه نام عشق بر آن می نهند و در جامعة ما وجود دارد ، متفاوت است .



د ) علم قبل از عشق و بعد از آن



اگر مركزی ترین و محوری ترین بحث در روابط دختر و پسر ، عشق و رابطة عاشقانه است ـ زیرا بنیاد خانواده نیاز به وجود عشق دارد ـ اما مهم ترین ویژگی عشق ، ارتباط آن با علم و آگاهی است . علم و عشق از دو جهت رابطه دارند : علم پس از عشق و قبل از آن .



علم پس از عشق بدین معنی است كه دختر و پسری از شكل گیری رابطة عاشقانه ، نسبت به هم شناخت ، آگاهی و علم پیدا كنند . به تعبیر حضرت امیر در نهج البلاغه ( خطبه 109 ) كسی كه عاشق چیزی شود ، چشم اش كج و قلب اش مریض می شود و با چشم غیر درست می بیند و با گوش ناشنوا می شنود . علم پس از عشق چندان معتبر و دقیق نیست و چنین رابطة عاشقانه ای اگر در همین سطح بماند ، آسیب پذیر است.



اما علم قبل از عشق ، یعنی قبل از آنكه دختر و پسری به یكدیرگ دل بسپارند ، باید آگاهانه و با شناخت و علم از یكدیگر به هم نزدیك شوند . اگر رابطة عاشقانه متكی به آگاهی های لازم فردی و اجتماعی مخاطب باشد ، این رابطه به زودی آسیب نمی بیند و در صورت تأسیس خانواده به تبع آن نیز ، این خانواده پایدار و آرام و ماندگار خواهد بود.



هـ ) نتیجه گیری



1) در یك نگاه می توان گفت كه دختر و پسر برای یكدیگر خلق شده و در كنار هم مكمل یكدیگرند . ولی برای اینكه این تعامل شكل سالم بگیرد ، اولا : باید در قالب عشق باشد و از این دوستی های ناسالم و ارتباطات فاسد رهایی پیدا كنیم . ثانیا : باید بدانیم كه سالم ترین ارتباطات دختر و پسر در فضای خانواده ثمر داده و نمود می یابد . از این رو بهترین رابطة عاشقانه دختر و پسر ، آن شكلی است كه منتج به نهاد مقدس خانواده شود ؛ از نیازهای دختران و پسران ، نیازهای جنسی است و مدعا آن است كه تنها یك دختر و یك پسر در قالب موجه و مشروع می توانند نیاز جنسی خود را برآورده نمایند و این بستر مناسب ، خانواده است .



2) جدای از نگاه های مذموم امثال امام محمد غزالی و ملامحسن فیض كاشانی به عشق ، می توان گفت كه بهترین و عمیق ترین غذای دل ، عشق است . اما باید به قول دكتر علی شریعتی بین عشق و ایمان پل زد تا از آفات آن مصون ماند . شریعتی ایمان بی عشق را زندانی پر از زنجیر و غـل و بند می داند كه روح را می میراند و دل را ویرانه می سازد . ( گفتگوهای تنهایی ، ص 86 ) .



همان گونه كه عشق بی ایمان آسیب زا است ، در آسیب شناسی روابط عاشقانة دختر و پسر باید توجه داشت كه عشق مبتنی بر جهل و عـدم آگاهی و صرفا متكی بر احساس نیز سوزنـده است و ممكن است منجر به شكست در روابط عاشقانه شود . از این رو هرگز نباید به داده های محصول عشق بسنده نمود و پیش از ورود به فضای عشق ، نباید آن را آسان گرفت .